AP ١٤٠٥ گەڵاڕێزان ٢٩ ١٤:٤٧

شەڕی ئێران و کۆتایی سەدەیەک لە دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئاسیا

شەڕی ئێران و کۆتایی سەدەیەک لە دەستێوەردانی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئاسیا

ئەوەی کە خەریکە ڕوو دەدات ، مەرج نییە کشانەوەی تەواوەتی ئەمریکا بێت لە ناوچەکە؛ بەڵکوو کۆتایی وردە وردەی سەردەمێکە کە واشنتۆن پێیوابوو دەتوانێت چارەنووسی گەلان و حکومەتەکانی ناوچەکە دیاری بکات بەبێ ئەوەی ئیرادەی ئەوان لەبەرچاو بگرێت.

ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی: ناکرێت شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران تەنیا لە چوارچێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی یان ناکۆکی لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی هەڵسەنگێندرێت.

ئەم شەڕە بۆتە تاقیکردنەوەیەک بۆ پێوانەکردنی سنووری دەسەڵاتی ئەمریکا لە یەکێک لە گرنگترین ناوچە ستراتیژییەکانی جیهان؛ تاقیکردنەوەیەک کە دەرئەنجامەکەی دەتوانێت هاوکێشە ئەمنییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا و پێگەی زلهێزەکانی دەرەوەی ناوچە بۆ ساڵانی داهاتوو بگۆڕێت.

گرنگی ئەم پێشهاتە کاتێک زیاتر دەبێت کە تەنانەت هەندێک لە تیۆریسیەنە دیارەکانی ئەمریکا باس لە کۆتایی سەردەمێک دەکەن کە زلهێزەکان ڕۆڵگێڕی سەرەکی بوون لە دیاریکردنی چارەنووسی ناوچەکەدا.
ستیڤن واڵت، مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی هارڤارد و تیۆریسیەنی دیاری قوتابخانەی ڕیالیستی، لە وتارێکدا لە گۆڤاری فارێن پاڵسی بە ناونیشانی “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دواجار لەسەر پێی خۆی وەستاوە” دەنووسێت: “جەنگی ئێران کۆتایی بە سەدەیەک لە دەستێوەردانی دەسەڵاتی مەزن لە ناوچەکەدا دەهێنێت”. بە ئاماژەدان بە پێشهاتە مێژووییەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا، پێی وایە بۆ یەکەمجار لە دوای ساڵی ١٩١٩ەوە چارەنووسی ناوچەکە زیاتر لە جاران لەلایەن ئەکتەرە ناوخۆییەکانەوە دیاری دەکرێت.

واڵت شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران بە خاڵی وەرچەرخان دەزانێت کە هەڵپێچرانی دەستێوەردان لەلایەن زلهێزە بیانییەکانی خێراتر کردووە.
مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە گرنگی ئەم هەڵسەنگاندنە، پێویستە بگەڕێتەوە بۆ مێژووی دەستێوەردانی زلهێزەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا.

لەدوای جەنگی جیهانی یەکەم و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەریتانیا و فەرەنسا ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان بینی لە داڕشتنی نەزمی ناوچەیی بە دابەشکردنی گەمەی دزەی خۆیان و دروستکردنی پێکهاتەی سیاسی نوێ.

دوای جەنگی جیهانی دووەم، ئەمریکا وردە وردە جێگەی زلهێزەکانی ئەوروپای گرتەوە و هەوڵیدا لەڕێگەی ئامرازەکانی وەک کوودەتا و پاڵپشتی لە حکومەتە هاوپەیمانەکان و فرۆشتنی چەک و دامەزراندنی بنکەی سەربازی و دەستێوەردانی ڕاستەوخۆ، بیناسازی ئەمنی ناوچەکە لەژێر کۆنترۆڵی خۆیدا بهێڵێتەوە.

کوودەتای ساڵی ١٩٥٣ لە دژی حکومەتی محەمەد موسەدق، شەڕی کەنداوی فارس لە ساڵی ١٩٩١ و داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لە گرینگترین ڕووداوەکانی ئەم پرۆسەیە بوون.
بەڵام ئەزموونی دوو دەیەی ڕابردوو دەریخستووە کە باڵادەستیی سەربازی مەرج نییە بە مانای توانای دیاریکردنی دەرئەنجامە سیاسییەکان بێت.

ئەمریکا شکستی هێنا لە دامەزراندنی نەزمێکی سەقامگیر لە عێراق

هەروەها ڕووسیا نەیتوانی ڕێگری لە ڕووخانی حکومەتی بەشار ئەسەد بکات. سعودیە سەرەڕای ئامێرە پێشکەوتووەکانی و پشتیوانی بەرفراوانی چەک، نەیتوانی ئەنسار الله لە گۆڕەپانی سیاسی و سەربازی لە شەڕی یەمەندا لەناوببات. ئیسرائیل سەرەڕای ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەرفراوانەکانی، نەیتوانی بە تەواوی حەماس و حزبوڵا لەناوببات. لە ڕوانگەی واڵتەوە، ئەم پێشهاتانە کۆمەڵێک نیشانەن بۆ سنوورداربوونی کاریگەریی دەسەڵاتی سەربازی بیانی، کە شەڕی ئێران زیاتر ئاشکرای کردووە.
لەم نێوەندەدا کەیسی ئێران گرنگییەکی جیاوازی هەیە. لە ماوەی دەیان ساڵدا واشنتۆن هەموو شتێکی لە گەمارۆ ئابوورییە بەرفراوانەکان و گوشارە دیپلۆماسییەکانەوە تا هەڕەشەی سەربازی و ئۆپەراسیۆنی ڕاستەوخۆ بۆ گۆڕینی ڕەفتار یان لاوازکردنی پێکهاتەی دەسەڵات لە ئێران کەڵکی وەرگرتووە. بەڵام ئێران توانیویەتی پێکهاتەی سیاسی خۆی بپارێزێت، لە هەمان کاتدا پەرەی بە توانای مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بە شێوەیەکی بەرچاو و زیادکردنی تێچووی دەستێوەردانی سەربازی بۆ لایەنی بەرامبەر زیاد کردووە. واڵت لە وتارەکەیدا ئاماژە بەم بابەتە دەکات و پێی وایە توانای ئێران بۆ بەرەنگاربوونەوەی فشارە درێژخایەنەکانی ئەمریکا نیشانەیەکی دیکەی دابەزینی کاریگەریی دەستێوەردانی دەرەکییە.
یەکێک لە لایەنە گرنگەکانی ئەم گۆڕانکارییە گۆڕانی پەیوەندی نێوان تێچووی سەربازی و دەستکەوتی ستراتیژییە. پەرەپێدانی تەکنۆلۆژیای مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ئەگەری زیانگەیاندن بە بنکە سەربازییەکان و ژێرخانی بۆ ئەو ئەکتەرانەی ڕەخساندووە کە سەرچاوەی دارایی و سەربازییان بە بەراورد لەگەڵ زلهێزەکان سنووردارترە.

لەم جۆرە هەلومەرجەدا تەنانەت باڵادەستی ئاسمانیش گەرەنتی سەرکەوتن ناکات. ڕەنگە هێرشی ئاسمانی ژێرخانی تێکبدات، بەڵام گۆڕینی پێکهاتەی سیاسی وڵاتێک یان ناچارکردنی بۆ قبووڵکردنی داواکارییەکانی لایەنی بەرامبەر، پرسێکی زۆر ئاڵۆزترە.

هەر لەبەر ئەم هۆکارە، واڵت پێی وایە کە بژاردەی داگیرکردنی ئێران لەسەر وشکانی لە ڕووی ستراتیژییەوە زۆر تێچووی زۆری دەوێت و ناڕاستەقینە، بە لەبەرچاوگرتنی قەبارەی خاکەکەی و ژمارەی دانیشتووانەکەی و ئەزموونی شکستخواردووی ئەمریکا لە عێراق و ئەفغانستان.
هۆکارێکی دیکەی شیکارییەکانی واڵت، دابەزینی گرنگی ڕێژەیی وزەی ڕۆژئاوای ئاسیایە لە حیساباتی زلهێزەکاندا. زیادبوونی بەرهەمهێنانی نەوتی شیل لە ئەمریکا و گۆڕانی وردە وردەی ئابووری جیهانی بەرەو کەمکردنەوەی بەکارهێنانی سووتەمەنی وەک نەوت و گاز و گازۆئیل وابەستەیی ڕێژەیی زلهێزە گەورەکان بە سەرچاوەکانی وزەی ناوچەکەی کەمکردووەتەوە.

ئەم پێشهاتە لەگەڵ زیادبوونی تێچووی دەستێوەردانەکانی سەربازی، هاندەر بۆ دەستوەردانی ڕاستەوخۆی زلهێزە دەرەکییەکان لاواز دەکات.

بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە نەوت و گاز لە ناوچەکەدا خەریکە بێ بایەخ دەبێت، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ گۆڕانی هاوسەنگی لە نێوان سوودە ئابوورییەکان و تێچووی ئەمنیی دەستێوەردان.

دەرئەنجامی ئەم پێشهاتانە دەتوانێت پێکهێنانی نەزمێکی جیاواز بێت لە ڕۆژئاوای ئاسیا؛ یەکێک کە تێیدا هاوسەنگی هێز لە نێوان وڵاتانی ناوچەکەدا گرنگتر دەبێت و حکومەتەکان ناچار دەبن زیاتر لە جاران پشت بە توانا ناوخۆییەکان و ڕێکخستنە ناوچەییەکان ببەستن بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی خۆیان. تەنانەت واڵت ئەگەری پێکهێنانی هاوپەیمانی گۆڕاو لە نێوان ئێران و سعودیە و وڵاتانی دیکەی ناوچەکەدا دەوروژێنێت؛ هاوپەیمانییەکان کە مەرج نییە لەسەر بنەمای هاوبەشی ئایدیۆلۆژی پێکبهێنرێن، بەڵکوو لەسەر بنەمای پێویستی پاراستنی هاوسەنگی هێز. هەروەها ئەگەری هەنگاونان بۆ هەندێک وڵات بەرەو گەیشتن بە ڕێگری سەربەخۆ، لەوانەش ڕێگری ئەتۆمی، وەک دەرئەنجامی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە پشتیوانی زلهێزە بیانییەکان دەبینێت.
بەڵام کۆتایی هاتنی سەردەمی دەستێوەردانگەرایی بە مانای نەهێشتنی تەواوەتی زلهێزە دەرەکییەکان لە هاوکێشەی ڕۆژئاوای ئاسیادا نییە. ئەمریکا، چین و ڕووسیا لە ڕێگەی پەیوەندییە ئابوورییەکان و فرۆشتنی چەک و وەبەرهێنان و دیپلۆماسییەوە بەردەوام دەبن لە ئامادەبوونیان لە ناوچەکەدا. مەسەلەی سەرەکی گۆڕانیان لە ئەکتەرێکەوە کە دەتوانن ڕاستەوخۆ هاوکێشە ناوچەییەکان دابڕێژن بۆ دەسەڵاتێک کە ناچارن زیاتر لە جاران ئیرادە و بەرژەوەندیی ئەکتەرە ناوخۆییەکان لەبەرچاو بگرن.
لەم ڕوانگەیەوە گرنگی شەڕی ئێران تەنیا لە دەرئەنجامە سەربازییەکەیدا سنووردار نییە. بۆشایی نێوان هێزی سەربازی ئەمریکا و توانای سەپاندنی ئیرادەی سیاسی ئاشکرا کردووە، هەروەها تێچووی پاراستنی نەزمی ئەمنی خوازراوی واشنتۆنی زیاد کردووە. ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت، ئێران نەک هەر دەبێتە یاریزانێکی سەرەکی لە نەزمی داهاتووی ڕۆژئاوای ئاسیادا، بەڵکوو خۆڕاگرییەکەی بەرامبەر بە دەستێوەردانی سەربازیی دەرەکیش دەتوانێت ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە لە پێناسەکردنەوەی چەمکی دەسەڵات و ئاسایشی ناوچەکەدا بگێڕێت. ئەوەی کە خەریکە ڕوو دەدات ، مەرج نییە کشانەوەی تەواوەتی ئەمریکا بێت لە ناوچەکە؛ بەڵکوو کۆتایی وردە وردەی سەردەمێکە کە واشنتۆن پێیوابوو دەتوانێت چارەنووسی گەلان و حکومەتەکانی ناوچەکە دیاری بکات بەبێ ئەوەی ئیرادەی ئەوان لەبەرچاو بگرێت.

News ID 60853

Tags

Your Comment

You are replying to: .
  • captcha